Φιλοσοφια στην Αθηνα


Τσαρλς Ταίηλορ – Οι Δυσανεξίες της Νεωτερικότητας
Μαΐου 8, 2007, 9:45 μμ
Filed under: Βιβλιοκρισίες

taylor-moyenne.jpgΉδη από την εποχή του Χέγκελ η νεωτερικότητα παύει να θεωρείται απλώς ως μια ιστορική περίοδος και αντιμετωπίζεται ως ένα φιλοσοφικό πρόβλημα· ο Τσαρλς Ταίηλορ είναι ο σημαντικότερος σύγχρονος φιλόσοφός της.

Στο μεστό και συναρπαστικό του βιβλίο «Οι Δυσανεξίες της Νεωτερικότητας», προϊόν των διαλέξεων Massey που μεταδόθηκαν το 1991 στο καναδικό ραδιόφωνο, ο Ταίηλορ αναδιατυπώνει προβληματισμούς που κυριαρχούν στο σύνολο της φιλοσοφικής του διαδρομής. Από αυτή την άποψη, το παρόν βιβλίο λειτουργεί ως μια καλή εισαγωγή στη σκέψη του Ταίηλορ. Συγχρόνως, το γεγονός ότι είναι αναγκασμένος να παρουσιάσει την ανάλυσή του σε ευσύνοπτη μορφή δίνει την ευκαιρία στα επιχείρηματά του να εμφανιστούν με μεγαλύτερη οξύτητα και ενάργεια.

Σκοπός του Ταίηλορ σε αυτό το βιβλίο δεν είναι επιτεθεί στη νεωτερικότητα, προτείνοντας την επιστροφή σε μια παλαιότερη, αγνότερη κατάσταση. Αντιθέτως, αντιλαμβάνεται την νεωτερικότητα ως ένα πεπρωμένο, το οποίο μας έχει κληροδοτήσει τα ιδανικά του. Την ίδια στιγμή, όμως, η νεωτερικότητα συνοδεύεται από μια αίσθηση απώλειας και παρακμής. Τρεις είναι οι πυρήνες αυτής της δυσανεξίας: ο ατομικισμός και η επελθούσα έκλειψη του νοήματος, η επικράτηση του εργαλειακού λόγου και η απώλεια της ελευθερίας.

Ο ατομικισμός γίνεται κατανοητός ως το ανώτερο επίτευγμα του δυτικού πολιτισμού και συγχρόνως ως μια οδυνηρή κατάπτωση. Η αποκαθήλωση της εγγενούς τάξεως του κόσμου και η συνακόλουθη απομάγευσή του, σε συνδυασμό με τη μεταφορά της πηγής της αλήθειας και των αξιών από τον κόσμο, ή το θεό, στον ίδιο τον άνθρωπο, οδήγησε σε μια απώλεια του υπερβατικού. Η ηρωική διάσταση της ζωής χάνεται και ο άνθρωπος στρέφεται στη μοναξιά της καρδιάς του. Δίχως σταθερά μέτρα αναφοράς έξω από τον ίδιο του τον εαυτό, το άτομο βρίσκεται να ταλαντεύεται ανάμεσα στην απελπισία και τον μηδενισμό και στις τετριμμένες μικροαπολαύσεις της καθημερινότητας, σε μια μίζερη βολή την οποία τρέφει η φιλαυτία και η αυταρέσκεια.

Taylor ExofylloΟ Ταίηλορ, απαντώντας σε μια πλειάδα κριτικών του σύγχρονου πολιτισμού, υποστηρίζει πως πίσω από αυτή την κουλτούρα του ναρκισσισμού, βρίσκεται επί το έργον ένα γνήσιο ηθικό ιδανικό, το ιδανικό της αυθεντικότητας, το οποίο όμως παρουσιάζεται συνήθως μέσα από τις πιο εκφυλισμένες του μορφές. Αναλαμβάνει να ανιχνεύσει τις ιστορικές ρίζες του ιδανικού αυτού, να εντοπίσει τις εγγενείς του εντάσεις, και να δείξει πως το ιδανικό αυτό μπορεί να στραφεί σε πρακτικές μεστές νοήματος. Ο ατομικισμός εκδηλώνεται μέσα από την ιδέα πως το άτομο αποτελεί τον μόνο κριτή των δικών του αξιών. Τούτο συνοδεύεται από την ιδέα της ανοχής των αξιών του άλλου, και καταλήγει σε έναν σχετικιστικό υποκειμενισμό. Οι αξίες δεν θεμελιώνονται, αλλά απλώς μας έλκουν. Έτσι όμως λησμονείται η διαλογική συγκρότηση της ατομικής ταυτότητας και το γεγονός ότι οι ορίζοντες νοήματος εντός των οποίων διαπλάθονται οι προσωπικές αξίες είναι κοινοί και δημόσιοι. Με το να αρνείται την δυνατότητα δημόσιας συζήτησης και αντιπαράθεσης επί των αξιών, η σύγχρονη κουλτούρα οδηγείται τελικά στην απώλεια κάθε αξίας.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι οι αναλύσεις του Ταίηλορ για την συγκρότηση του ιδανικού της αυθεντικότητας μέσα από την ιδέα της πραγμάτωσης του εαυτού. Το άτομο τότε μόνο αντιλαμβάνεται τις επιταγές της αληθινής ηθικής, όταν στρέφεται στα βάθη της καρδιάς του. Η στροφή προς την εσωτερικότητα, συνοδεύεται από το πρόταγμα για την αναγνώριση της ιδιαιτερότητας και της πρωτοτυπίας του κάθε ξεχωριστού ατόμου. Οι συμβάσεις της κοινωνικής ηθικής κατανοούνται ως εξωτερικοί περιορισμοί που νοθεύουν την ατομικότητα. Αληθινό καθήκον είναι η έκφραση, δηλαδή η εξωτερίκευση του εσωτερικού βάθους, η δημιουργικότητα της φαντασίας. Γι’ αυτό και ο καλλιτέχνης, θεωρημένος ως ο κατ’ εξοχήν εκφραστής της ατομικής ιδιοτυπίας, καθίσταται το παραδειγματικό πρότυπο του ανθρώπινου ιδεώδους. Η ομορφιά νοείται με βάση την κατηγορία της προσωπικής ικανοποίησης, και η αισθητική γίνεται αντιληπτή ως ένα γνησιότερο μοντέλο της ηθικής. Η αλήθεια ερμηνεύεται ως μια φανέρωση της πρωτοτυπίας, και η καινοτομία μετατρέπεται σε αυτοσκοπό.

Η Ελλάδα δεν ανήκει στις χώρες που γέννησαν την νεωτερικότητα, αλλά βρέθηκε να ζει μέσα σε αυτήν. Βρίσκει πλέον σε αυτή τον εαυτό της, αλλά όχι τις ρίζες της. Τούτο ίσως να εξήγει πως ακόμη και σήμερα η νεωτερικότητα –ή η Δύση, όρος που τις περισσότερες φορές σημαίνει το ίδιο πράγμα– αντιμετωπίζεται άλλοτε ως ύπουλος συνωμότης κι άλλοτε ως σωτήρας, άλλοτε με την καχυποψία του αποπροσανατολισμένου κι άλλοτε με το θαυμασμό του νεοφώτιστου. Νιώθοντας μεγαλύτερη άνεση πια σε αυτό το περιβάλλον, μπορεί να τη στοχάζεται με περισσότερη νηφαλιότητα. Η ποιότητα των βιβλίων που μεταφράζονται και γράφονται πάνω σε αυτό το θέμα τα τελευταία χρόνια αποτελεί ικανό δείγμα. Το παρόν βιβλίο, στην πλούσια και φροντισμένη μετάφραση του Μιχάλη Πάγκαλου, συνιστά ένα ακόμη βήμα προς αυτή την κατεύθυνση.

(δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή, 24 Μαρτίου 2007)

 

Advertisements

5 Σχόλια so far
Σχολιάστε

Θα μπορούσε το παρόν βιβλίο να διαβαστεί παράλληλα με την «Παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» του Π. Κονδύλη;Βρίσκονται στον ίδιο θεματικό κύκλο ή διαφέρουν ουσιωδώς;

ΥΓ: Καλή αρχή στο blog!

Σχόλιο από Μύρων Κατσούνας

Ναι, το βιβλίο του Κονδύλη θα μπορούσε να αποτελέσει ένα εξαιρετικό βοήθημα για εμβάθυνση. Να είχε μόνο βάλει βιβλιογραφία… Αλλά αυτή τη φορά τεμπέλιασε. (Ούτε νά’χε να καθαρίσει με τσάπα στο Σκαραμαγκά).

Σχόλιο από scholarios

Μπορείτε να μου εξηγήσετε πώς ο Ch. Taylor,που βαθύτατα εκτιμώ, κέρδισε φέτος το βραβείο Templeton το οποίο είναι αρκετά biased και καθόλου αθώο;

Σχόλιο από cynical

Αγαπητέ Cynical,

Καλημέρα σας. Δυστυχώς έχω ελάχιστες γνώσεις για το βραβείο τέμπλετον. Μέχρι πρότινος τα μόνα που γνώριζα ήταν όσα έγραφε γι’ αυτό ο Ντώκινς στο τελευταίο του βιβλίο. Κι έκτοτε δεν έμαθα τίποτε περισσότερο. Αν και ασφαλώς και δεν θα έπαιρνα τις κρίσεις του Ντώκινς τοις μετρητοίς, όντως, δεδομένου ότι δεν γνωρίζω τίποτε άλλο γι’ αυτό, μου φαντάζει περίεργο που πήρε τούτο το βραβείο ο Ταίηλορ.

Από την άλλη ένα βραβείο μπορεί να αποτελεί μιαν αναγνώριση αξίας σε έναν βραβευόμενο, αντιστρόφως όμως, είναι εξίσου δυνατό, ένας βραβευόμενος να προσδίδει αυτός αξίας σε ένα βραβείο. Αν ο σύλλογος κουλουρτζήδων πατρών βράβευε π.χ. τον Χατζιδάκη, κι ο Χατζιδάκης πήγαινε να παραλάβει το βραβείο του, με αυτό τον τρόπο θα προσέδιδε αξία στο βραβείο του συλλόγου κουλουρτζήδων. Έτσι θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι το Τέμπλετον βραβεύοντας τον Ταίηλορ αποχτά με αυτή την βράβευση λίγο απ’ το κύρος και την αξιοσύνη του.

Κοίταξα και στη βικιπαίδεια ποιος άλλος πήρε αυτό το βραβείο και δεν γνώριζα σχεδόν κανέναν. Όμως διαπίστωσα ότι ήταν και ο Σολζενίτσιν. Τολμώ να υποθέσω ότι ο Ταίηλορ θα ήταν πρόθυμος να μοιραστεί το ίδιο βραβείο που πήρε ο Σολζενίτσιν.

Μα κι από την άλλη, μιλώ πάντα στηριζόμενος σε εικασίες, απ’ ό,τι κατάλαβα το βραβείο τέμπλετον βραβεύει κάποιον για το ότι τα επιτεύγματά του στον χώρο του τα οποία όμως να συνδέονται με τον τομέο της θρησκείας. Τώρα, από τους εν ζωή μείζονες φιλοσόφους δύσκολα θα βρίσκαμε κάποιον που τόσο πολύ να ανέδειξε τα ζητήματα της θρησκείας. Τόσο στις κλασικές του «Πηγές του Εαυτού» (εκδ. Ίνδικτος), όσο και στα πιο πρόσφατα «Μια Καθολική Νεωτερικότητα;» (εκδ. Οξφόρδης) και «Μια Κοσμική Εποχή» (εκδ. Χάρβαρντ) ο Ταίηλορ έκανε σημαντικές τομές στην ανάδειξη θρησκευτικών καταβολών της νεωτερικότητας, καθώς και στην ανάπτυξη ενός χώρου για την θρησκεία σε μια νεωτερική κοινωνία.

Αλλά και πάλι, δεν νομίζω ότι σας πρόσφερα μια πολύ ικανοποιητική απάντηση.

Φιλικά,

Σχόλιο από scholarios

Αυτό που είπατε για τις θρησκευτικές καταβολές της νεωτερικότητας δίνει ικανοποιητική εξήγηση και μου λύνει εν μέρει την απορία. Άλλωστε κάπου μπλέκονται και οι εκδόσεις ‘Ινδικτος» που έχουν συγκεκριμένο προσανατολισμό.
Σχετικά με την σπουδαιότητα των προηγούμενων που έχουν βραβευτεί είναι πολύ, μα πολύ διάσημοι θεωρητικοί φυσικοί με γνωστό θρησκευτικό προσανατολισμό. Σίγουρα θα γνωρίζετε τα βιβλία του Paul Davies (βραβευθείς το 1995,)(Θεός και Μοντέρνα Φυσική, τελευταία τρία λεπτά, είμαστε μόνοι κ.α.)που κυκλοφορούν ευρέως και στη δική μας αγορά καθώς και του Barrow (2006) με το ευπώλητο «Άπειρο». Όσο για τον Townes αυτός πήρε το Nobel το 1964 για την ανακάλυψη των Lasers, ενώ τόσο ο Dyson όσο και ο Ellis είναι πρώτες φίρμες παγκοσμίως στη θεωρητική Φυσική.
Σας ευχαριστώ.

Σχόλιο από cynical




Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s



Αρέσει σε %d bloggers: