Φιλοσοφια στην Αθηνα


Ρομπερτ Νταλ – Παθη της Ισοτητας
Δεκέμβριος 9, 2007, 12:48 πμ
Filed under: Βιβλιοκρισίες

davidoath1.jpg

 Ο Ρόμπερτ Νταλ (γενν. 1915) αποκαλείται συχνά «πρύτανης» της αμερικανικής πολιτικής επιστήμης και ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι τυχαίος. Ο Νταλ ανέθρεψε γενιές πολιτικών επιστημόνων και παρέδωσε ένα πλούσιο και πολυσχιδές συγγραφικό έργο. Στο επίκεντρο του στοχασμού του ήταν οι πολιτικές δομές των δημοκρατικών καθεστώτων και οι τυπικές και άτυπες σχέσεις ισχύος που αναπτύσσονται μέσα σε αυτά.

Η ιδέα ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι όχι μόνο δεν αποτελούσε ανέκαθεν μια αυτονόητη αλήθεια, αλλά μέχρι σχετικά πρόσφατα θα θεωρούνταν σκέτη ανοησία. Σήμερα ωστόσο η αμφισβήτησή της φαντάζει στους περισσότερους ανθρώπους αδύνατη, και τούτο όχι μόνο εντός των ορίων του δυτικού πολιτισμού. Η θεμελίωσή της, υποστηρίζει ο Νταλ, έχει δύο διαστάσεις, μια ηθική και μια πολιτική. Σύμφωνα με την ηθική διάσταση, η ισότητα των ανθρώπων θεμελιώνεται στην ιδέα ότι καμία ανθρώπινη ζωή δεν έχει μεγαλύτερη αξία από μια άλλη. Η ιδιαίτερη ανθρώπινη αξία του κάθε ανθρώπου πηγάζει ακριβώς απ’το γεγονός ότι μοιράζεται την ίδια ανθρώπινη ιδιότητα με τους υπόλοιπους ανθρώπους.

Κατά την πολιτική διάσταση, η ισότητα θεμελιώνεται στην ιδέα πως κανείς άνθρωπος δεν είναι απ’τη φύση του περισσότερο ικανός να κυβερνά τους άλλους, επιφορτισμένος με μια απόλυτη και αμετάκλητη εξουσία. Ούτε αυτή η ιδέα αποτελούσε αυταπόδεικτο γεγονός. Πολιτικές θεωρίες και ιδεολογίες προσπαθούσαν για αιώνες να δικαιολογήσουν την ιδέα πως κάποιο άτομο ή κάποια ομάδα ήταν βάσει μιας αντικειμενικής, και ασφαλώς εξωανθρώπινης, τάξης πραγμάτων καταλληλότερη να έχει την εξουσία και να ορίζει το κοινό καλό.

Η ιδέα της πολιτικής ισότητας συνδέεται τόσο στενά με τη δημοκρατία, ώστε οι δύο έννοιες μοιάζει να μην μπορούν να διαχωριστούν. Η δημοκρατία για τον Νταλ μπορεί να εμφανιστεί με δύο μορφές: σαν ένα ιδανικό, με βάση το οποίο συγκρίνουμε τις προόδους μας προς την κατεύθυνση της πολιτικής ισότητας· και σαν μια χειροπιαστή πραγματικότητα με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ο Νταλ αναλύει με μεγάλη πειστικότητα τα βασικά συστατικά της δημοκρατίας ή της πολυαρχίας, όπως προτιμά να ονομάζει τις σύγχρονες εκδοχές του δημοκρατικού ιδανικού: αιρετοί αντιπρόσωποι, ελεύθερες εκλογές, ελευθερία έκφρασης, εναλλακτικές πηγές πληροφόρησης, ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι, κατοχύρωση ατομικών δικαιωμάτων έναντι της βούλησης της πλειοψηφίας.

Όταν συγκρίνουμε το σημερινό κόσμο με το ιδανικό της πολιτικής ισότητας, ασφαλώς θα συμπεράνουμε ότι απέχουμε πολύ απ’την πραγμάτωσή του. Αν όμως κοιτάξουμε την ιστορία και συγκρίνουμε το παρόν με το μόλις πρόσφατο παρελθόν, λέει ο Νταλ, δεν μπορούμε παρά να διαπιστώσουμε μια εκπληκτική διεύρυνση της ισότητας. Όμως ο Νταλ δεν μένει ικανοποιημένος από τις μέχρι τώρα προόδους. Αντίθετα, φοβάται μια παγίωση των σημερινών ανισοτήτων και μια ενδεχόμενη διεύρυνσή τους.

Για τον Νταλ είναι δεδομένο πως τα πολιτικά μέσα, η δυνατότητα δηλαδή των ανθρώπων να επηρεάζουν τις πολιτικές αποφάσεις, είναι εξαιρετικά άνισα κατανεμημένα. Το προσωπικό κόστος της συμμετοχής στις κοινές υποθέσεις μπορεί να είναι τόσο μεγάλο, ώστε οι πολίτες να αδιαφορήσουν για τα δημόσια, αφήνοντας τούτη τη δουλειά σε εκείνους που θα εμφανιστούν ως ειδήμονες ή επαγγελματίες της πολιτικής. Όμως το μοντέλο της ιδιώτευσης και της κατανάλωσης που έρχεται να υποκαταστήσει το πρότυπο της πολιτικής συμμετοχής,  λέει ο Νταλ, ενέχει αντιφάσεις. Εδώ βρίσκεται η πιο σημαντική συμβολή του βιβλίου.

Η κατανάλωση αγαθών, υποστηρίζει ο Νταλ, μπορεί να επιφέρει σημαντική ικανοποίηση μέχρι ένα συγκεκριμένο όριο. Όταν κάποιος πεινάει ή κρυώνει, το να του δοθεί ένα πιάτο φαΐ ή ένα ζεστό ρούχο, θα του προσφέρει μια άμεση και χειροπιαστή ικανοποίηση. Αν μεγενθύνουμε αυτή την εικόνα, μπορούμε να πούμε πως η αύξηση του εισοδήματος των κατώτατων στρωμάτων μιας κοινωνίας μπορεί να βιωθεί για τα στρώματα αυτά σαν βελτίωση της ζωής τους. Από ένα όριο και πάνω όμως, λέει ο Νταλ, η αύξηση του εισοδήματος δεν επιφέρει βελτίωση του αισθήματος ικανοποίησης απ’τη ζωή, αλλά οδηγεί στην ανάπτυξη μιας διαρκούς δυσφορίας. Ο καταναλωτισμός έχει για τον Νταλ το εξής παράδοξο: υπάρχει μια κατάσταση όπου πεινάς και αν σου δοθεί ένα πιατό φαΐ χορταίνεις και νιώθεις ικανοποιημένος. Αν περάσεις όμως αυτή την κατάσταση, τότε όσο περισσότερο φαΐ καταναλώνεις, τόσο θα αυξάνεται η πείνα σου.

Για τον Νταλ ο καταναλωτισμός αδυνατεί να ξεφύγει από τούτο το παράδοξο. Πιστεύει πως η διαρκώς αυξανόμενη δυσφορία πιθανώς θα οδηγήσει τα άτομα σε μια επιστροφή στην πολιτική συμμετοχή και τα δημόσια πράγματα. Τούτο μάλλον είναι μια υπερβολικά αισιόδοξη πρόβλεψη. Τίποτα δεν αποκλείει πως, απογοητευμένα απ’τις δυσφορίες και τα άγχη του καταναλωτισμού, τα άτομα θα οδηγηθούν στις απολαύσεις του περιθωρίου και της υποκουλτούρας, στον αναχωρητισμό ή τα οραμάτα των θρησκευτικών επαγγελιών. Ή πιο απλά, ότι θα συνεχίσουν να προσπαθούν να αυξήσουν τα εισοδήματά τους. 

(δημοσιεύτηκε στο ένθετο βιβλίου της Καθημερινής, 9 Δεκεμβρίου 2007) 

Advertisements

2 Σχόλια so far
Σχολιάστε

Βρίσκομαι στην αρχή του βιβλίου, αλλά νομίζω, αγαπητέ Σχολάριε, ότι θα πρέπει να εξάρουμε την απλότητα του ύφους και τη διαύγεια των επιχειρημάτων. Ουδεμία διάθεση εντυπωσιασμού δια της στρυφνότητος.

Σχόλιο από Μύρων Κατσούνας

Αγαπητέ Μύρωνα,

έχετε ασφαλώς δίκιο. Και όχι μόνο χαρακτηρίζεται από σαφή και δουλεμένη γραφή, αλλά και οι θέσεις του είναι έτσι παρουσιασμένες ώστε να είναι άμεσα ανοιχτές στον έλεγχο. Πράγμα σπάνιο.

Φιλικά,
Σχολάριος

Σχόλιο από scholarios




Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s



Αρέσει σε %d bloggers: